Emre
New member
Sebze Pişince Vitamini Ölür mü? Bizim Evde Başlayan Küçük Bir Tartışmanın Hikâyesi
Geçen kış bizim evde öyle büyük bir tartışma çıktı ki, konu dönüp dolaşıp brokolinin tencerede kaç dakika kalması gerektiğine geldi. Şaka yapmıyorum. Cumartesi günü annem mutfakta brokoli hazırlıyordu, ben de elimde kahveyle tezgâha yaslanmış onu izliyordum.
“Çok pişirme,” dedim. “Vitaminleri ölür.”
Annem kaşığı bıraktı ve bana baktı.
“Peki çiğ mi yiyeceğiz?”
O sırada eşim salondan seslendi:
“Bence önce hangi vitaminin neden kaybolduğunu bulalım. Sonra süreyi konuşuruz.”
İşte o cümleyle bizim evdeki brokoli meselesi, küçük bir mutfak tartışmasından çıkıp ciddi bir araştırmaya dönüştü.
Çünkü hepimizin zihninde aynı cümle vardı: “Sebze pişince vitaminleri ölür.”
Ama gerçekten böyle miydi?
Yoksa yıllardır doğru sandığımız bu cümle, aslında biraz fazla basitleştirilmiş bir beslenme bilgisi miydi?
Mutfakta Başlayan Vitamin Dedektifliği
Eşim masaya oturup kâğıt kalem çıkardı. Onun yaklaşımı oldukça sistematikti. “Önce vitaminleri sınıflandıralım,” dedi. “Sonra hangi pişirme yönteminin ne yaptığını inceleyelim.”
Ben ise annemin yanına gidip onun bu konu hakkındaki düşüncelerini sordum.
Annemin yaklaşımı farklıydı. “Ben yıllardır sebze pişiriyorum,” dedi. “Bazı yemeklerin tadının pişince ortaya çıktığını biliyorum. Ama fazla suya koyup saatlerce kaynatmanın iyi olmadığını da görüyorum.”
İki yaklaşımın aslında birbirini tamamladığını fark ettim.
Bir tarafta “Bunu nasıl daha doğru yaparız?” sorusu vardı.
Diğer tarafta “Bunu günlük hayatta nasıl sürdürülebilir hâle getiririz?” sorusu.
Biri yöntemi çözmeye çalışıyordu, diğeri yemeğin sofradaki yerini düşünüyordu.
Üstelik ikisi de aynı hedefe bakıyordu: Sebzeyi gereksiz yere besin değerinden mahrum bırakmadan, keyifle yemek.
Araştırmaya başladığımızda ilk öğrendiğimiz şey şuydu: “Pişince vitamin ölür” ifadesi bilimsel açıdan fazla geneldir.
Çünkü vitaminlerin tamamı aynı davranmaz.
Her Vitaminin Pişmeye Tepkisi Aynı Değil
Vitamin C ve bazı B grubu vitaminleri ısıya ve özellikle suya karşı daha hassastır. Bu nedenle sebzeleri uzun süre yüksek sıcaklıkta ve bol suda pişirmek, bu vitaminlerin bir bölümünün azalmasına neden olabilir.
Annem hemen araya girdi:
“Demek benim yıllardır yaptığım tencere yemeği yanlış?”
“Hayır,” dedim. “Tam olarak öyle değil.”
Çünkü burada ikinci önemli ayrıntı ortaya çıkıyordu.
Vitaminlerin bir kısmı sebzenin içinden pişirme suyuna geçebilir. Eğer o suyu dökerseniz, besin kaybını artırabilirsiniz. Fakat çorba, yahni veya sulu sebze yemeği gibi tariflerde pişirme sıvısı tüketildiği için, suya geçen bazı besin ögeleri de yemeğin içinde kalabilir.
Yani mesele sadece “sebze pişti mi?” değildi.
Asıl sorular şunlardı:
Nasıl pişti? Ne kadar süre pişti? Ne kadar su kullanıldı? Pişirme suyunu döktük mü? Sebzenin kendisi hangi besinleri içeriyordu?
Bir de ilginç bir durum vardı.
Pişirmek bazı sebzelerde belirli besin öğelerinin vücut tarafından kullanılabilirliğini artırabiliyor. Özellikle domateste bulunan likopen bunun bilinen örneklerinden biri. Isıl işlem ve yağın birlikte kullanılması, likopenin vücut tarafından kullanılabilirliğini artırabilir.
O anda annem gülümsedi.
“Yani domatesi de artık çiğ yemek zorunda değiliz.”
“Hiçbir zaman zorunda değildik,” dedim.
Hepimiz güldük.
“Çiğ Daha Sağlıklı” Sözü Nereden Geldi?
Araştırmanın bu bölümünde konu yalnızca mutfakla sınırlı kalmadı.
Çünkü insanlık sebzeleri bugün kullandığımız yöntemlerle pişirmiyor.
Ateşin kontrollü biçimde kullanılmaya başlanmasıyla birlikte yiyeceklerin hazırlanma biçimi de değişti. Pişirme, gıdanın dokusunu ve lezzetini değiştirmekle kalmadı; bazı besin maddelerinin kullanılabilirliğini ve sindirimini de etkiledi.
Tarih boyunca insanlar kaynatma, közleme, kavurma, buharda pişirme ve fırınlama gibi yöntemler geliştirdi.
Bugün “çiğ mi pişmiş mi?” diye tartışırken aslında çok eski bir insanlık alışkanlığını konuşuyoruz.
Üstelik geçmişte insanların amacı “maksimum vitamin koruma” değildi.
Yiyeceği yenilebilir hâle getirmek, saklamak, lezzetlendirmek ve mümkün olduğunca fazla insanı doyurmak çok daha temel meselelerdi.
Sanayileşmeyle birlikte mutfak alışkanlıkları değişti. Hazır gıdalar, konserve ürünler, buzdolapları ve modern pişirme cihazları günlük hayatımıza girdi. Son yıllarda ise bu kez başka bir akım ortaya çıktı: “Doğal olan çiğ olandır.”
Fakat doğallık ile besleyicilik her zaman aynı şey değildir.
Bir yiyeceğin çiğ olması otomatik olarak daha besleyici olduğu anlamına gelmediği gibi, pişmiş olması da bütün vitaminlerinin yok olduğu anlamına gelmez.
Brokolinin Kaderini Buhar Değiştirdi
Ertesi gün yeni bir deney yaptık.
Aynı miktarda brokoliyi üç bölüme ayırdık.
Birinci kısmı uzun süre bol suda kaynattık.
İkinci kısmı daha kısa süre buharda pişirdik.
Üçüncüsünü ise çok az suyla kısa süre pişirdik.
Laboratuvarımız olmadığı için evde vitamin ölçümü yapamadık. Bu önemli bir ayrıntı. Renk, koku veya tat üzerinden “şu kadar vitamin kaldı” demek bilimsel bir sonuç olmazdı.
Ama aradaki farkı gözlemlemek bile öğreticiydi.
Uzun süre kaynayan brokoli yumuşamış, rengini ve dokusunu büyük ölçüde kaybetmişti.
Buharda pişen ise daha diri kalmıştı.
Annem tabağa baktı.
“Ben galiba sebzenin sadece vitaminini değil, karakterini de fazla pişiriyormuşum.”
Eşim hemen not aldı:
“Pişirme süresi: aile içi tartışmanın yeni konusu.”
Yine güldük.
Ama bu küçük deney bana önemli bir şey öğretti: Sağlıklı beslenme bazen “doğru veya yanlış” ikiliğinden çok, yöntem seçme meselesidir.
Peki Hangi Pişirme Yöntemi Daha Mantıklı?
Burada tek bir yöntemi bütün sebzelere uygulamak doğru olmaz.
Genel olarak uzun süre bol suda kaynatmak, özellikle suya duyarlı vitaminler açısından kaybı artırabilir. Kısa süreli buharda pişirme, mikrodalgada uygun miktarda suyla pişirme veya kısa süreli soteleme gibi yöntemler bazı besin öğelerinin korunmasına yardımcı olabilir.
Geçen kış bizim evde öyle büyük bir tartışma çıktı ki, konu dönüp dolaşıp brokolinin tencerede kaç dakika kalması gerektiğine geldi. Şaka yapmıyorum. Cumartesi günü annem mutfakta brokoli hazırlıyordu, ben de elimde kahveyle tezgâha yaslanmış onu izliyordum.
“Çok pişirme,” dedim. “Vitaminleri ölür.”
Annem kaşığı bıraktı ve bana baktı.
“Peki çiğ mi yiyeceğiz?”
O sırada eşim salondan seslendi:
“Bence önce hangi vitaminin neden kaybolduğunu bulalım. Sonra süreyi konuşuruz.”
İşte o cümleyle bizim evdeki brokoli meselesi, küçük bir mutfak tartışmasından çıkıp ciddi bir araştırmaya dönüştü.
Çünkü hepimizin zihninde aynı cümle vardı: “Sebze pişince vitaminleri ölür.”
Ama gerçekten böyle miydi?
Yoksa yıllardır doğru sandığımız bu cümle, aslında biraz fazla basitleştirilmiş bir beslenme bilgisi miydi?
Mutfakta Başlayan Vitamin Dedektifliği
Eşim masaya oturup kâğıt kalem çıkardı. Onun yaklaşımı oldukça sistematikti. “Önce vitaminleri sınıflandıralım,” dedi. “Sonra hangi pişirme yönteminin ne yaptığını inceleyelim.”
Ben ise annemin yanına gidip onun bu konu hakkındaki düşüncelerini sordum.
Annemin yaklaşımı farklıydı. “Ben yıllardır sebze pişiriyorum,” dedi. “Bazı yemeklerin tadının pişince ortaya çıktığını biliyorum. Ama fazla suya koyup saatlerce kaynatmanın iyi olmadığını da görüyorum.”
İki yaklaşımın aslında birbirini tamamladığını fark ettim.
Bir tarafta “Bunu nasıl daha doğru yaparız?” sorusu vardı.
Diğer tarafta “Bunu günlük hayatta nasıl sürdürülebilir hâle getiririz?” sorusu.
Biri yöntemi çözmeye çalışıyordu, diğeri yemeğin sofradaki yerini düşünüyordu.
Üstelik ikisi de aynı hedefe bakıyordu: Sebzeyi gereksiz yere besin değerinden mahrum bırakmadan, keyifle yemek.
Araştırmaya başladığımızda ilk öğrendiğimiz şey şuydu: “Pişince vitamin ölür” ifadesi bilimsel açıdan fazla geneldir.
Çünkü vitaminlerin tamamı aynı davranmaz.
Her Vitaminin Pişmeye Tepkisi Aynı Değil
Vitamin C ve bazı B grubu vitaminleri ısıya ve özellikle suya karşı daha hassastır. Bu nedenle sebzeleri uzun süre yüksek sıcaklıkta ve bol suda pişirmek, bu vitaminlerin bir bölümünün azalmasına neden olabilir.
Annem hemen araya girdi:
“Demek benim yıllardır yaptığım tencere yemeği yanlış?”
“Hayır,” dedim. “Tam olarak öyle değil.”
Çünkü burada ikinci önemli ayrıntı ortaya çıkıyordu.
Vitaminlerin bir kısmı sebzenin içinden pişirme suyuna geçebilir. Eğer o suyu dökerseniz, besin kaybını artırabilirsiniz. Fakat çorba, yahni veya sulu sebze yemeği gibi tariflerde pişirme sıvısı tüketildiği için, suya geçen bazı besin ögeleri de yemeğin içinde kalabilir.
Yani mesele sadece “sebze pişti mi?” değildi.
Asıl sorular şunlardı:
Nasıl pişti? Ne kadar süre pişti? Ne kadar su kullanıldı? Pişirme suyunu döktük mü? Sebzenin kendisi hangi besinleri içeriyordu?
Bir de ilginç bir durum vardı.
Pişirmek bazı sebzelerde belirli besin öğelerinin vücut tarafından kullanılabilirliğini artırabiliyor. Özellikle domateste bulunan likopen bunun bilinen örneklerinden biri. Isıl işlem ve yağın birlikte kullanılması, likopenin vücut tarafından kullanılabilirliğini artırabilir.
O anda annem gülümsedi.
“Yani domatesi de artık çiğ yemek zorunda değiliz.”
“Hiçbir zaman zorunda değildik,” dedim.
Hepimiz güldük.
“Çiğ Daha Sağlıklı” Sözü Nereden Geldi?
Araştırmanın bu bölümünde konu yalnızca mutfakla sınırlı kalmadı.
Çünkü insanlık sebzeleri bugün kullandığımız yöntemlerle pişirmiyor.
Ateşin kontrollü biçimde kullanılmaya başlanmasıyla birlikte yiyeceklerin hazırlanma biçimi de değişti. Pişirme, gıdanın dokusunu ve lezzetini değiştirmekle kalmadı; bazı besin maddelerinin kullanılabilirliğini ve sindirimini de etkiledi.
Tarih boyunca insanlar kaynatma, közleme, kavurma, buharda pişirme ve fırınlama gibi yöntemler geliştirdi.
Bugün “çiğ mi pişmiş mi?” diye tartışırken aslında çok eski bir insanlık alışkanlığını konuşuyoruz.
Üstelik geçmişte insanların amacı “maksimum vitamin koruma” değildi.
Yiyeceği yenilebilir hâle getirmek, saklamak, lezzetlendirmek ve mümkün olduğunca fazla insanı doyurmak çok daha temel meselelerdi.
Sanayileşmeyle birlikte mutfak alışkanlıkları değişti. Hazır gıdalar, konserve ürünler, buzdolapları ve modern pişirme cihazları günlük hayatımıza girdi. Son yıllarda ise bu kez başka bir akım ortaya çıktı: “Doğal olan çiğ olandır.”
Fakat doğallık ile besleyicilik her zaman aynı şey değildir.
Bir yiyeceğin çiğ olması otomatik olarak daha besleyici olduğu anlamına gelmediği gibi, pişmiş olması da bütün vitaminlerinin yok olduğu anlamına gelmez.
Brokolinin Kaderini Buhar Değiştirdi
Ertesi gün yeni bir deney yaptık.
Aynı miktarda brokoliyi üç bölüme ayırdık.
Birinci kısmı uzun süre bol suda kaynattık.
İkinci kısmı daha kısa süre buharda pişirdik.
Üçüncüsünü ise çok az suyla kısa süre pişirdik.
Laboratuvarımız olmadığı için evde vitamin ölçümü yapamadık. Bu önemli bir ayrıntı. Renk, koku veya tat üzerinden “şu kadar vitamin kaldı” demek bilimsel bir sonuç olmazdı.
Ama aradaki farkı gözlemlemek bile öğreticiydi.
Uzun süre kaynayan brokoli yumuşamış, rengini ve dokusunu büyük ölçüde kaybetmişti.
Buharda pişen ise daha diri kalmıştı.
Annem tabağa baktı.
“Ben galiba sebzenin sadece vitaminini değil, karakterini de fazla pişiriyormuşum.”
Eşim hemen not aldı:
“Pişirme süresi: aile içi tartışmanın yeni konusu.”
Yine güldük.
Ama bu küçük deney bana önemli bir şey öğretti: Sağlıklı beslenme bazen “doğru veya yanlış” ikiliğinden çok, yöntem seçme meselesidir.
Peki Hangi Pişirme Yöntemi Daha Mantıklı?
Burada tek bir yöntemi bütün sebzelere uygulamak doğru olmaz.
Genel olarak uzun süre bol suda kaynatmak, özellikle suya duyarlı vitaminler açısından kaybı artırabilir. Kısa süreli buharda pişirme, mikrodalgada uygun miktarda suyla pişirme veya kısa süreli soteleme gibi yöntemler bazı besin öğelerinin korunmasına yardımcı olabilir.