Safevi Devletine hangi padişah son verdi ?

Emre

New member
Safevi Devleti’ne Hangi Padişah Son Verdi? Bir Hükümdardan Fazlasını Konuşmak

Safevi Devleti’nin sonunu tek bir hükümdarın adıyla cevaplamak kolaydır: 1722’de Safevi hükümdarı Şah Sultan Hüseyin’i teslim olmaya zorlayan Afgan hükümdarı Mahmud Hotaki (Mahmud Gılzay). Ancak bu cevap, tarihsel olayın yalnızca görünen kısmını anlatır. Çünkü Safevi Devleti’nin çöküşü bir gecede gerçekleşmedi. Askerî rekabetler, saray içindeki güç mücadeleleri, ekonomik sorunlar, etnik ve toplumsal gruplar arasındaki gerilimler, merkezî otoritenin zayıflaması ve yöneten sınıfların kendi içindeki çatışmaları birlikte düşünülmeden 1722’de İsfahan’ın düşüşünü anlamak oldukça zor. İranica Online+1

Üstelik burada küçük ama önemli bir tarih ayrımı var. Mahmud Hotaki, 1722’de İsfahan’ı ele geçirerek Safevi Devleti’nin fiilî yönetimini sona erdirdi. Şah Sultan Hüseyin tahttan çekildi ve Mahmud kendisini şah ilan etti. Fakat Safevi hanedanının siyasi iddiası hemen ortadan kalkmadı; Sultan Hüseyin’in oğlu II. Tahmasb kendisini şah ilan etti ve Safevi hanedanı bir süre daha varlığını sürdürdü. 1732’de Nadir Han’ın II. Tahmasb’ı tahttan indirmesi ise Safevi siyasi iktidarının son aşaması kabul edilir. İranica Online

Bu nedenle “Safevi Devleti’ne kim son verdi?” sorusuna en doğrudan cevap Mahmud Hotaki, “Safevi hanedanının son siyasi iktidarını kim tasfiye etti?” sorusuna ise Nadir Şah şeklinde verilebilir.

1722’de Gerçekte Ne Oldu?

Safevilerin son döneminde en önemli sorunlardan biri devletin farklı güç merkezlerini ortak bir siyasi hedef etrafında birleştirmekte zorlanmasıydı. Mahmud Hotaki’nin kuvvetleri 1721’de Kirman’ı ele geçirdi ve 1722’de İsfahan’a yöneldi. 9 Mart 1722’de Gülnebâd Savaşı’nda Safevi kuvvetlerini yendiler. İlginç olan, Afgan kuvvetlerinin sayıca üstün olmamasına rağmen Safevi ordusunun ciddi bir koordinasyon problemi yaşamasıydı. Encyclopaedia Iranica, Safevi ordusundaki düzensizlik ve anlaşmazlıkların yenilgide önemli rol oynadığını belirtiyor. İranica Online+1

Ardından İsfahan kuşatıldı. Kuşatma yaklaşık altı ay sürdü ve şehirde ağır bir kıtlık meydana geldi. Sonunda Şah Sultan Hüseyin teslim oldu. 21 Ekim 1722’de gerçekleşen teslimiyetin ardından Mahmud Hotaki dört gün sonra İsfahan’a girerek kendisini yeni hükümdar olarak kabul ettirdi. İranica Online

Burada önemli bir sosyal tarih noktası var: Bir devletin çöküşünü yalnızca savaş meydanındaki askerlerin sayısıyla açıklamak yetersizdir. Ordunun arkasında vergi veren köylüler, şehirlerde çalışan zanaatkârlar, tüccarlar, saray görevlileri, din adamları, yerel yöneticiler ve farklı etnik topluluklar bulunuyordu. Devlet mekanizmasının bu gruplarla ilişkisi bozulduğunda askerî güç de bundan etkileniyordu.

Sınıf Meselesi: Devlet Kimin Devletiydi?

Safevi toplumunda modern anlamıyla tek bir “sınıf sistemi” olduğunu söylemek anakronik olur. Bununla birlikte askerî aristokrasi, saray çevresi, bürokratlar, din adamları, tüccarlar, zanaatkârlar, köylüler ve farklı yerel topluluklar arasında belirgin statü ve ekonomik farklar vardı. İran toplumundaki toplumsal tabakalaşmanın Safevi döneminde de önceki dönemlerden miras kalan bazı özelliklerle devam ettiği konusunda araştırmacılar hemfikirdir. İranica Online

Safevi devletinin kuruluşunda Kızılbaş Türkmen aşiretleri çok önemliydi. Şamlu, Ustaclu, Tekelü, Rumlu ve Zülkadir gibi aşiretler yalnızca askerî destek sağlamıyor, aynı zamanda farklı bölgelerin yönetiminde önemli görevler üstleniyordu. Fakat aşiretler arasında rekabet bulunması merkezî iktidar açısından sürekli bir sorun oluşturuyordu. İranica Online

Sonraki dönemlerde şahlar, Kızılbaşların gücünü dengelemek için Gürcü, Ermeni, Çerkes ve başka kökenlerden gelen unsurları devlet ve saray bürokrasisine dahil etti. Böylece eski askerî aristokrasiyle yeni güç grupları arasında rekabet ortaya çıktı. Gürcülerin askerî ve idarî görevlerde yükselmesi, zamanla Kızılbaşlarla aralarında ciddi bir güç mücadelesinin oluşmasına katkıda bulundu. İranica Online

Bu noktada “ırk” kavramını modern biyolojik ırk anlayışıyla Safevi toplumuna doğrudan uygulamak doğru olmaz. Etnik köken, dil, kabile aidiyeti, din ve siyasi sadakat dönemin toplumsal ayrımlarını anlamada daha açıklayıcı kavramlardır.

İsfahan bunun iyi bir örneğidir. Kentte Farsça konuşan İranlıların yanı sıra Türkçe konuşan saray çevreleri, Gürcüler, Çerkesler, Dağıstanlılar ve önemli bir Hint topluluğu bulunuyordu. Hintliler ticarette etkin olurken Gürcüler saray, ordu ve yönetimde önemli roller üstlenmişti. İranica Online

Dolayısıyla Safevi Devleti’nin son dönemini “İranlılar ile Afganlar arasındaki basit bir savaş” şeklinde görmek, dönemin karmaşık toplumsal yapısını gözden kaçırır.

Toplumsal Cinsiyet: Kadınları Yalnızca Sarayda Görmek Yanıltıcı

Safevi tarihi anlatılırken kadınların çoğu zaman yalnızca harem ve ev hayatı üzerinden ele alınması önemli bir eksiklik yaratıyor. Araştırmalar, özellikle hanedan kadınlarının bazı dönemlerde siyasi karar alma süreçlerinde etkili olabildiğini gösteriyor. Safevi sarayındaki kadınların nüfuzu 16. ve 17. yüzyıllarda farklı biçimlerde ortaya çıktı; bazı kadınlar siyasi ittifaklarda, hanedan mücadelelerinde ve himaye ilişkilerinde aktif rol oynadı. İranica Online+1

Örneğin Pari Han Hanım, 16. yüzyılda taht mücadelelerinde son derece etkili bir siyasi aktördü. Zeyneb Begüm gibi hanedan kadınları da saray siyaseti ve veraset mücadelelerinde önemli roller üstlendi. İranica Online+1

Bu durum bize önemli bir ayrım gösteriyor: Kadınların siyasal etkisi vardı; fakat bu etki toplumdaki bütün kadınların eşit siyasi güce sahip olduğu anlamına gelmiyordu.

Sarayda bulunan yüksek statülü bir hanedan kadını ile kırsalda yaşayan bir köylü kadının hayatını aynı toplumsal kategori içinde değerlendirmek doğru olmaz. Ekonomik durum, aile yapısı, etnik köken, şehir-kır ayrımı ve saraya yakınlık kadınların yaşam deneyimlerini ciddi biçimde değiştirebiliyordu.

Ayrıca Safevi döneminde savaşlar ve fetihler toplumsal cinsiyet açısından ağır sonuçlar doğuruyordu. Gürcistan seferleri sırasında çok sayıda insanın esir alınması ve kadın ve çocukların Safevi topraklarına getirilmesi, savaşın yalnızca erkek askerler arasında gerçekleşen bir faaliyet olmadığını açıkça gösteriyor. İranica Online+1

Bu nedenle dönemin kadınlarının deneyimini yalnızca “pasif mağduriyet” veya “sarayda güç sahibi kadınlar” ikiliğine sıkıştırmamak gerekiyor. Aynı toplumsal yapı içinde bazı kadınlar ciddi siyasi nüfuz elde ederken başka kadınlar savaş, ekonomik bağımlılık, kölelik ve ailevi hiyerarşilerden çok daha ağır biçimde etkilenebiliyordu.
 
Üst