[Persepolisi Kim Yaktı? Gerçekten O Kadar Kolay mıydı?]
Bazen tarih, günümüzden daha karmaşık olabilir. Yani, kimse tarihi bir şehri yakmanın "çok kolay" bir iş olduğunu düşünmesin. Hele de Persepolis gibi bir yerden bahsediyorsak… Ama hadi, bir adım geri atalım ve bu tarihi olayı biraz mizahi bir bakış açısıyla ele alalım. Çünkü, Persepolis'in yıkılma hikâyesi, sadece dumanların yükseldiği bir olay değil, aynı zamanda birkaç bin yıl önceki stratejik, politik ve –belki de biraz şanslı bir şekilde – bireysel hataların bir araya gelmesiyle oluşan bir karmaşanın sonucuydu. Gelin, işin içine biraz eğlence katalım ve soralım: Persepolisi kim yaktı?
[Persepolis: “Güzel Şehir” mi? Gerçekten mi?]
Öncelikle, Persepolis’in tarihi önemi hakkında kısaca bir bilgi verelim: Persepolis, Antik Pers İmparatorluğu’nun başkenti ve dünyadaki en etkileyici arkeolojik alanlardan biri. Fars Kralı I. Darius tarafından MÖ 518 civarında inşa edilen bu şehir, o dönemin ihtişamını gözler önüne seriyor. Tablolar, heykeller, devasa saraylar… Burası bir zamanlar tüm dünyanın gözde merkeziydi. Yani, buraya birinin göz dikmiş olması, tam anlamıyla "evet, kimse bunun yaşamasına izin vermemeli" anlamına gelir. Peki kim yaptı bu işi?
[Yıkıcı Akşam Yemeği: MÖ 330 ve Büyük İntikam]
Hikayeye gelince, işte burada işler biraz daha karmaşık hale geliyor. 330 yılına, Makedonya Kralı Büyük İskender, yepyeni bir hedefe odaklanmıştı: Pers İmparatorluğu. Peki, Persepolis’i yakan adam kimdi? Tabii ki, İskender değil. Ama İskender'in ordusu ve – işte bu, burada işin komik kısmı – biraz fazla içki içmiş olan askerleri…
Büyük İskender’in Persepolis’e saldırıdan sonra, şehri yakması aslında bir tür "intikam" hareketiydi. Çünkü, Persler, Makedonyalılar için büyük bir tehdit oluşturmuştu. Ve tarihe göre, Persepolis’in yakılması, Perslerin Yunanlara yaptıkları zulüm ve yağmaların bir tür intikamıydı. Ancak, tam olarak kim neyi ateşe vermişti?
Erkekler genellikle bu tür stratejik eylemleri çözüm odaklı olarak ele alır. Yani, Büyük İskender’in yaptığı şeyin bir tür "taktiksel açıklama" olduğunu söyleyebiliriz: “Perslerin başkentini yakmak, onların gücünü kırmanın ve düşmanı moral olarak çökertmenin en etkili yoluydu!”
Ama, ya işin duygusal boyutuna inersek? Kadınlar bu tür eylemleri daha ilişki odaklı, empatik bir bakış açısıyla değerlendirir. Bu noktada, Persepolis’in yıkılması sadece bir strateji değil, aynı zamanda bir kültürün, bir halkın kimliğinin yok edilmesi demekti. Şehir sadece taşlardan değil, tarihsel anlamdan, kültürel mirastan da yıkılıyordu. Kadınlar ve toplum odaklı bakış açısı, böyle bir eylemin sadece stratejik bir zaferden çok, moral olarak kalıcı bir yaraya yol açtığını daha fazla hissedebilirlerdi. “Savaşın ve intikamın, bir halkın kültürüne verdiği zararlar kalıcıdır,” derlerdi belki.
[Büyük İskender'in Ordusuna Biraz Fazla Eğlence]
Peki, gerçekten kimin yaktığını kimse bilebilir mi? Tarihçiler, İskender'in tam olarak bu kararı verdiğini söylemekte tereddütlü. Bazıları diyor ki: "Hayır, asıl ateşi yakanlar İskender’in askerleriydi. Biraz eğlenmeye çalıştılar ve iş kontrolden çıktı." İskender'in ordusunun ne kadar genç ve azimli olduğunu düşününce, belki de bu efsanevi askerlere bir nebze hak verebiliriz. Sonuçta, bu bir tür "beklenmedik bir patlama"ydı. Askerler, yerel halktan aldıkları öfkeyle, şehri ateşe vermiş olabilirlerdi.
İskender’in, o dönemin Makedon hükümdarları gibi bir strateji dehası olması, sadece askeri taktiklerle değil, çevresindeki insanlarla da güçlü ilişkiler kurmasıyla bilinir. Ancak, o ve ordusu arasında bazen denetimsizlik yaşandı. Belki de bu, ilişkilerdeki gerginliğin bir göstergesiydi.
[Mızrak ve Mumlar: Gelecekte Persepolis'i Kimin Yıkacağı?]
Bunun üzerine, geleceğe dair birkaç tahmin yapalım: Eğer zaman yolculuğu yapabilseydik, Persepolis’i kim yakardı? Stratejik olarak bakarsak, büyük askeri liderler her zaman karlı çıkar mıydı? Yoksa, belki bir gün Persepolis’i bir grup "tartışan filozof" yakar mıydı? Belki de bu kez, Twitter üzerinden tarihsel yorumlar yaparak, "Bu şehri yakmaya karar verdik, çünkü neden olmasın?" derlerdi. Klasik bir 21. yüzyıl yaklaşımı!
[Düşündüren Sorular: Yıkım mı, Zafer mi?]
Hikayeyi bitirirken, size birkaç soru bırakmak istiyorum:
1. Gerçekten, Büyük İskender’in “düşmanını yok etme” stratejisinin arkasında sadece askeri bir hamle mi vardı, yoksa bir tür kültürel öfke de rol oynuyor olabilir miydi?
2. Erkekler stratejik olarak büyük bir zafer kazanmayı hedeflerken, kadınların bakış açısıyla bu tür yıkımların toplum üzerinde kalıcı etkileri nasıl yorumlanırdı?
3. Gelecekte, bir şehir, bir kültür veya bir halk tamamen yok edilirse, bu tür yıkımlar bir zafer olarak mı görülmeli yoksa insanlık adına büyük bir kayıp mı?
Bu soruların cevabı, zamanın tozlu sayfalarından çok daha fazlasını çıkarabilir. Belki de tarihin tozlu duvarlarına baktığınızda, sadece kimsenin görmediği bir çözümle karşılaşırsınız.
Persepolis’in yıkımı, sadece bir savaşın öyküsü değil, aynı zamanda insanlık tarihinin anlamlı bir kırılma noktasıdır. Her ne kadar ateşi kimin yaktığı konusunda kesin bir bilgi olmasa da, bu yıkımın ardında yatan fikirler, bu olayın tarihsel önemini hala günümüzde tartışmaya değer kılıyor.
Bazen tarih, günümüzden daha karmaşık olabilir. Yani, kimse tarihi bir şehri yakmanın "çok kolay" bir iş olduğunu düşünmesin. Hele de Persepolis gibi bir yerden bahsediyorsak… Ama hadi, bir adım geri atalım ve bu tarihi olayı biraz mizahi bir bakış açısıyla ele alalım. Çünkü, Persepolis'in yıkılma hikâyesi, sadece dumanların yükseldiği bir olay değil, aynı zamanda birkaç bin yıl önceki stratejik, politik ve –belki de biraz şanslı bir şekilde – bireysel hataların bir araya gelmesiyle oluşan bir karmaşanın sonucuydu. Gelin, işin içine biraz eğlence katalım ve soralım: Persepolisi kim yaktı?
[Persepolis: “Güzel Şehir” mi? Gerçekten mi?]
Öncelikle, Persepolis’in tarihi önemi hakkında kısaca bir bilgi verelim: Persepolis, Antik Pers İmparatorluğu’nun başkenti ve dünyadaki en etkileyici arkeolojik alanlardan biri. Fars Kralı I. Darius tarafından MÖ 518 civarında inşa edilen bu şehir, o dönemin ihtişamını gözler önüne seriyor. Tablolar, heykeller, devasa saraylar… Burası bir zamanlar tüm dünyanın gözde merkeziydi. Yani, buraya birinin göz dikmiş olması, tam anlamıyla "evet, kimse bunun yaşamasına izin vermemeli" anlamına gelir. Peki kim yaptı bu işi?
[Yıkıcı Akşam Yemeği: MÖ 330 ve Büyük İntikam]
Hikayeye gelince, işte burada işler biraz daha karmaşık hale geliyor. 330 yılına, Makedonya Kralı Büyük İskender, yepyeni bir hedefe odaklanmıştı: Pers İmparatorluğu. Peki, Persepolis’i yakan adam kimdi? Tabii ki, İskender değil. Ama İskender'in ordusu ve – işte bu, burada işin komik kısmı – biraz fazla içki içmiş olan askerleri…
Büyük İskender’in Persepolis’e saldırıdan sonra, şehri yakması aslında bir tür "intikam" hareketiydi. Çünkü, Persler, Makedonyalılar için büyük bir tehdit oluşturmuştu. Ve tarihe göre, Persepolis’in yakılması, Perslerin Yunanlara yaptıkları zulüm ve yağmaların bir tür intikamıydı. Ancak, tam olarak kim neyi ateşe vermişti?
Erkekler genellikle bu tür stratejik eylemleri çözüm odaklı olarak ele alır. Yani, Büyük İskender’in yaptığı şeyin bir tür "taktiksel açıklama" olduğunu söyleyebiliriz: “Perslerin başkentini yakmak, onların gücünü kırmanın ve düşmanı moral olarak çökertmenin en etkili yoluydu!”
Ama, ya işin duygusal boyutuna inersek? Kadınlar bu tür eylemleri daha ilişki odaklı, empatik bir bakış açısıyla değerlendirir. Bu noktada, Persepolis’in yıkılması sadece bir strateji değil, aynı zamanda bir kültürün, bir halkın kimliğinin yok edilmesi demekti. Şehir sadece taşlardan değil, tarihsel anlamdan, kültürel mirastan da yıkılıyordu. Kadınlar ve toplum odaklı bakış açısı, böyle bir eylemin sadece stratejik bir zaferden çok, moral olarak kalıcı bir yaraya yol açtığını daha fazla hissedebilirlerdi. “Savaşın ve intikamın, bir halkın kültürüne verdiği zararlar kalıcıdır,” derlerdi belki.
[Büyük İskender'in Ordusuna Biraz Fazla Eğlence]
Peki, gerçekten kimin yaktığını kimse bilebilir mi? Tarihçiler, İskender'in tam olarak bu kararı verdiğini söylemekte tereddütlü. Bazıları diyor ki: "Hayır, asıl ateşi yakanlar İskender’in askerleriydi. Biraz eğlenmeye çalıştılar ve iş kontrolden çıktı." İskender'in ordusunun ne kadar genç ve azimli olduğunu düşününce, belki de bu efsanevi askerlere bir nebze hak verebiliriz. Sonuçta, bu bir tür "beklenmedik bir patlama"ydı. Askerler, yerel halktan aldıkları öfkeyle, şehri ateşe vermiş olabilirlerdi.
İskender’in, o dönemin Makedon hükümdarları gibi bir strateji dehası olması, sadece askeri taktiklerle değil, çevresindeki insanlarla da güçlü ilişkiler kurmasıyla bilinir. Ancak, o ve ordusu arasında bazen denetimsizlik yaşandı. Belki de bu, ilişkilerdeki gerginliğin bir göstergesiydi.
[Mızrak ve Mumlar: Gelecekte Persepolis'i Kimin Yıkacağı?]
Bunun üzerine, geleceğe dair birkaç tahmin yapalım: Eğer zaman yolculuğu yapabilseydik, Persepolis’i kim yakardı? Stratejik olarak bakarsak, büyük askeri liderler her zaman karlı çıkar mıydı? Yoksa, belki bir gün Persepolis’i bir grup "tartışan filozof" yakar mıydı? Belki de bu kez, Twitter üzerinden tarihsel yorumlar yaparak, "Bu şehri yakmaya karar verdik, çünkü neden olmasın?" derlerdi. Klasik bir 21. yüzyıl yaklaşımı!
[Düşündüren Sorular: Yıkım mı, Zafer mi?]
Hikayeyi bitirirken, size birkaç soru bırakmak istiyorum:
1. Gerçekten, Büyük İskender’in “düşmanını yok etme” stratejisinin arkasında sadece askeri bir hamle mi vardı, yoksa bir tür kültürel öfke de rol oynuyor olabilir miydi?
2. Erkekler stratejik olarak büyük bir zafer kazanmayı hedeflerken, kadınların bakış açısıyla bu tür yıkımların toplum üzerinde kalıcı etkileri nasıl yorumlanırdı?
3. Gelecekte, bir şehir, bir kültür veya bir halk tamamen yok edilirse, bu tür yıkımlar bir zafer olarak mı görülmeli yoksa insanlık adına büyük bir kayıp mı?
Bu soruların cevabı, zamanın tozlu sayfalarından çok daha fazlasını çıkarabilir. Belki de tarihin tozlu duvarlarına baktığınızda, sadece kimsenin görmediği bir çözümle karşılaşırsınız.
Persepolis’in yıkımı, sadece bir savaşın öyküsü değil, aynı zamanda insanlık tarihinin anlamlı bir kırılma noktasıdır. Her ne kadar ateşi kimin yaktığı konusunda kesin bir bilgi olmasa da, bu yıkımın ardında yatan fikirler, bu olayın tarihsel önemini hala günümüzde tartışmaya değer kılıyor.